تعریف طلاق
طلاق به معنی قطع رابطه زناشویی با حکم دادگاه است. صدور این حکم در زمان حیات زن و شوهر به درخواست یکی از طرفین یا هر دوی آن‌ها ممکن است.
انواع طلاق

طلاق توافقی (زن و شوهر هر دو با طلاق موافق هستند.)

  • مراجعه: زن و شوهر به دادگاه مراجعه و درخواست طلاق می‌کنند.
  • ارائه توافقات: زن و شوهر باید توافق خود را درباره تمام امور از جمله حضانت کودکان بعد از طلاق، نحوه وصول مهریه، امور مالی و سایر موارد، به صورت کتبی به دادگاه اعلام کنند.
  • معرفی داور: دادگاه از طرفین می‌‌خواهد که داورانی از بین بستگان یا آشنایان مورد اعتماد خود تعیین و به دادگاه معرفی کنند.
  • واحد داوری: البته اگر آن‌ها نتوانند داور معرفی کنند و یا به هر دلیلی داور نداشته باشند، دادگاه برای آن‌ها داور تعیین می‌‌کند (در دادگاه‌های خانواده واحد داوری وجود دارد).
  • گواهی پزشکی قانونی: پزشک ذی‌صلاح باید گواهی دهد که زن باردار نیست. این گواهی باید به صورت کتبی به دادگاه تحویل داده شود.
  • گواهی عدم امکان سازش: چنانچه داوران به این نتیجه برسند که امکان سازش بین زن و شوهر وجود ندارد، دادگاه گواهی عدم امکان سازش را صادر می‌کند. 
  • صدور گواهی: صدور گواهی عدم امکان سازش در هر مورد، حتی در صورت توافق طرفین، ضروری است.
  • ثبت طلاق: طرفین باید ظرف سه ماه -از تاریخ ابلاغ گواهی عدم سازش- برای ثبت طلاق در دفترخانه اقدام کنند. در غیر این‌صورت گواهی صادر شده پس از سه ماه بی‌اعتبار خواهد شد.
  • مدت زمان: این نوع طلاق چون با توافق زوجین صورت می‌گیرد، ساده‌ترین شکل طلاق است و روند آن در مدت زمانی کوتاه طی می‌شود.
  • نوع طلاق: در این نوع طلاق چون طرفین توافق دارند و معمولاً زن مهریه‌اش را می‌بخشد، طلاق به صورت خُلع واقع می‌شود که در این‌صورت شوهر در زمان عده، حق رجوع ندارد.
  • دریافت مهریه: در صورتی که طرفین توافق کرده باشند که زن مهریه‌اش را دریافت کند، بهتر است زن مقداری جزیی مثلاً یک سکه به مرد ببخشد تا طلاق به صورت خُلع واقع شود.

طلاق به درخواست مرد

  • مراجعه: مرد می‌‌تواند با رعایت شرایط قانونی‌ به دادگاه مراجعه و دادخواست طلاق را تقدیم دادگاه کند.
  • رسیدگی: دادگاه به دادخواست او رسیدگی می‌کند و این‌طور نیست که در همان جلسه اول به نفع او رأی دهد.
  • مدت زمان: روند رسیدگی با توجه به حجم کار دادگاه متغییر است و دست کم ۶ماه طول می‌کشد.

در این نوع طلاق دو فرض قابل تصور است:

الف- شوهر به علت موجه درخواست طلاق دارد:

  • مثلاً موردی که زن به علت ارتکاب جرم به حبس بیش از پنج سال محکوم شده و در زندان است. در این صورت شوهر باید نفقه، مهریه و جهیزیه زن را بدهد تا طلاق صادر و ثبت شود.

ب- شوهر عذر موجهی برای طلاق ندارد:

  • پرداخت اجرت‌المثل: شوهر علاوه بر نفقه، مهریه و جهیزیه باید اجرت‌المثل کار‌هایی را که زن در طول زندگی‌ مشترک انجام داده است، به زن بپردازد.
  • نحوه پرداخت اجرت‌المثل: برای این کار زن باید از دادگاه درخواست کند و چنانچه بر دادگاه ثابت شود که زن آن کارها را به خواست شوهر و بدون قصد تبرع انجام داده، شوهر را به پرداخت اجرت‌المثل مکلف می‌کند.
  • فرض بر این است که زن در انجام کارهایی که در طول زندگی مشترک انجام داده، قصد تبرع نداشته، یعنی نمی‌خواسته آن کارها را رایگان انجام دهد.
  • برای تعیین اجرت‌المثل، کارشناس تعیین می‌‌شود و دادگاه با توجه به مدت زمان ازدواج، وضعیت اجتماعی و مالی‌ زن و شوهر، وجهی را تعیین می‌‌کند که شوهر باید به زن بپردازد.
  •  درخواست اجرت‌المثل تا حدی حقوق مالی زنان را در این‌گونه طلاق‌ها تأمین می‌کند.
  • غیر از اجرت‌المثل، با توجه به سال‌های زندگی مشترک، نوع کارهایی که زن در منزل انجام داده و توانایی مالی زوج، دادگاه مبلغی راهم به عنوان بخشش (نحله) برای زن در نظر می‌گیرد.
  • در صورتی که زن و شوهر شرط تقسیم اموال را در عقدنامه ذکر کرده باشند، زن می‌تواند نصف اموال به دست آمده بعد از ازدواج را تقاضا کند.

مواردی که زن می‌تواند تقاضای طلاق کند

عدم پرداخت نفقه

  • نفقه:
    • نفقه هزینه‌های مسکن، لباس، غذا، لوازم خانه، درمان و دارو را شامل می‌‌شود.
    •  در صورتی‌که زن عادت داشته باشد از خدمات مستخدم استفاده کند، یا به علت بیماری به مستخدم نیاز دارد، این مورد نیز جزو نفقه محسوب می‌‌شود.
    • نفقه شامل نفقه زمان گذشته و نفقه زمان حال می‌شود.
  • اگر شوهر نفقه ندهد:
    • زن در ابتدا باید با مراجعه به دادگاه دادخوست نفقه بدهد.
    •  اگر دادگاه به نفع زن رأی داد، شوهر را مجبور می‌کند نفقه بپردازد.
    •  در صورتی‌که شوهر باز هم از پرداخت نفقه خودداری کرد، زن می‌‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند.
    • در این صورت دادگاه شوهر را مجبور می‌کند که زن را طلاق بدهد. در صورت امتناع مرد، قاضی یا نماینده او به جای شوهر اقدام به طلاق و ثبت آن می‌کند. 
  • اثبات ادعا:
    • دربحث نفقه، زن احتیاجی به اثبات ادعایش ندارد؛ بلکه شوهر باید ثابت کند که نفقه می‌پرداخته است. 
  • مدت زمان لازم:
    • برای درخواست طلاق به دلیل عدم پرداخت نفقه ، قانون مدت خاصی را برای نپرداختن نفقه پیش‌بینی نکرده است. لذا به محض عدم پرداخت نفقه،‌ زن می‌تواند به دادگاه مراجعه و درخواست طلاق کند.
    • البته در عقدنامه‌ها این مدت شش ماه ذکر شده است و در صورتی‌که زوجین این شرط موجود در عقدنامه را امضا کرده باشند، باید طبق آن عمل کنند.
    • در صورتی که زوجین شرط مذکور را در عقدنامه امضا نکرده باشند، پرداخت نکردن نفقه کمتر از شش ماه هم برای درخواست طلاق کافی است.
  • تعیین میزان نفقه:
    • برای تعیین میزان نفقه وضعیت و نیازهای زن به‌طور متعارف ملاک عمل است؛ نه وضعیت مرد. پس اگر زن از خانواده مرفه باشد، شوهر باید وسایل زندگی‌ او را متناسب با شان و وضع اجتماعی زن فراهم کند.
  • مجازات کیفری برای پرداخت نکردن نفقه:
    • مرد وظیفه دارد نفقه همسر خود را بپردازد، اگر به این تکلیف قانونی عمل نکند علاوه بر محکومیت به پرداخت نفقه، طبق قانون، مجازات کیفری هم برای او در نظر گرفته شده است.
    • طرح «دعوی کیفری عدم پرداخت نفقه» از روند رسیدگی به دادخواست طلاق در دادگاه خانواده جدا است.
    • مجازات  کیفری عدم پرداخت نفقه سه‌ ماه و یک روز تا پنج ماه حبس است.

البته زن تنها می‌تواند شوهر را برای نپرداختن نفقه زمان حال مورد تعقیب کیفری قرار دهد؛ این امکان برای نفقه زمان  گذشته وجود ندارد.

عسروحرج

عسر و حرج یعنی ادامه زندگی‌ مشترک برای زن مشقت‌بار باشد. اثبات عسر و حرج مشکل است و برحسب ادعا تفاوت دارد. مصادیق عسر و حرج عبارتند از: 

  • ترک منزل: شوهر در عرض یک سال، شش ماه پشت سر هم و یا نه ماه با وقفه، بدون عذر موجه زندگی‌ خانوادگی را ترک کرده باشد. مثال از نحوه اثبات:
    • معرفی شاهد: زن شهودی به دادگاه معرفی می‌کند که اعلام کنند زوج چند ماهی است که به منزل سر نزده است.
    • استعلام: در صورتی‌ که شوهر به خارج از کشور رفته باشد، زن می‌تواند از دادگاه بخواهد از اداره گذرنامه استعلام کند.
  •  اعتیاد: اعتیاد زوج به یکی‌ از انواع مواد مخدر یا مشروبات الکلی که بنیان زندگی‌ خانوادگی را به خطر انداخته یا مختل کرده است. مثال از نحوه اثبات:
    • مشخصات ظاهری: در مواردی که شوهر اعتیاد شدید دارد، زن می‌تواند به نوع حرکات و حرف زدن او اشاره کند تا قاضی متوجه شود که شوهر معتاد است.
    • پزشکی قانونی: زن می‌تواند از دادگاه بخواهد تا شوهر را برای آزمایش به پزشکی قانونی معرفی کند.
  • محکومیت به زندان: زوج به پنج سال حبس یا بیشتر از آن محکوم شده باشد. مثال از نحوه اثبات:
    • ارائه حکم محکومیت: در صورتی که حکم محکومیت شوهر در دادگاه تجدید نظر تأیید شده و حکم قطعی و آماده اجرا است، زن می‌تواند حکم محکومیت زوج را به دادگاه ارائه دهد.
    • اگر حکم در دسترس نباشد: می‌تواند از قاضی بخواهد تا از دادگاه صادر کننده حکم استعلام کند.
  • ضرب و شتم: ضرب و شتم یا هر گونه سوء رفتار مستمر زوج که صرفاً با توجه به وضعیت زوجه قابل تحمل نباشد. مثال از نحوه اثبات:
    • پزشکی قانونی: زن می‌تواند با مراجعه پزشکی قانونی گواهی ضرب و شتم و طول درمان بگیرد و آن را به دادگاه ارائه دهد.
    •  گزارش پلیس: زن می‌تواند به هنگام مشاجره با همسرش با پلیس تماس بگیرد، از آن‌ها بخواهد در محل حاضر شوند و گزارش تهیه کنند.
  • بیماری: ابتلا زوج به بیماری‌های صعب‌العلاج روحی‌ و یا جسمی‌ به نحوی که زندگی‌ مشترک را مختل می‌کند. مثال از نحوه اثبات:
    • دلیل اثبات ادعای زوجه، ارائه مدارک پزشکی است.
  • سایر مصادیق عسر و حرج:
    • خودداری شوهر از نزدیکی‌ با زن
    •  اهانت به زن
    • داشتن رابطه نامشروع
    • سوء معاشرت
  • نکته:

ترک منزل توسط زن در جریان طلاق به دلیل عسر و حرج:

اگر زن بدون دلیل موجه منزل مشترک را ترک کند، مصداق عدم تمکین است. در این حالت زن ناشزه محسوب می‌شود و نفقه به او تعلق نمی‌گیرد؛ اما در صورتی‌که زن ثابت کند از نظر جسمی، روانی یا حیثیتی در زمانی که طلاق در جریان است در معرض خطر است، می‌تواند از دادگاه بخواهد که منزل جداگانه‌ای به هزینه مرد برای او تعیین کند. دادگاه در صورت تشخیص صحت ادعای زن، به او اجازه می‌دهد که در جای دیگری غیر از منزل شوهر اقامت کند. در این‌صورت زن ناشزه محسوب نمی‌شود و نفقه زن همچنان بر عهده شوهر است.

پس از احراز عسر و حرج:

  • ارجاع به داوری: دادگاه، زن و شوهر را به داوران ارجاع می‌دهد.
  • گواهی عدم سازش: تنها اثبات عسر و حرج کافی‌ نیست بلکه داوران هم باید به این نتیجه برسند که امکان صلح و آشتی بین زن و مرد وجود ندارد.
  • عدم توافق: البته اگر داوران به توافق نرسند، دادگاه بر اساس مستندات پرونده حکم طلاق را صادر می‌‌کند. 
  • مدت زمان: مسلماً مراحل طلاق به درخواست زن بسیار طولانی‌تر از زمانی است که طلاق به درخواست مرد است، زیرا طلاق حق مرد فرض شده است. با توجه به حجم کار دادگاه و نوع دلایل اثباتی زن، این مدت ممکن است بین شش ماه تا پنج سال طول بکشد.

کراهت از شوهر

  •  پرداخت مال: زن می‌‌تواند به علت کراهتی که از شوهر دارد، در مقابل مالی‌ که به شوهر می‌‌دهد طلاق بگیرد.
  • میزان مال: این مال می‌‌تواند کل مهریه، بیشتر‌ و یا کمتر از آن باشد.
  • رضایت مرد: طبق رویه قضایی دادگاه‌ها، تنها بخشش مال توسط زن کافی نیست بلکه مرد هم باید این مال را قبول کند؛ یعنی رضایت مرد هم شرط است.
  • نوع طلاق: در این نوع طلاق (طلاق خُلع) مرد حق رجوع ندارد.
  • اثبات کراهت:
    • پزشکی قانونی: مثلاً زن به دادگاه اعلام کند که تحت هیچ شرایطی حاضر به همبستر شدن با همسر خود نیست و از مدت‌ها پیش هیچ رابطه زناشویی نداشته است و از دادگاه بخواهد که برای اثبات این امر او را به پزشکی قانونی معرفی کند.
    • مصرف دارو: مثلاً زن اعلام کند که از شوهرش متنفر است و از بودن با او عذاب می‌کشد چنان‌که افسرده شده و برای درمان افسردگی به دکتر اعصاب و روان مراجعه و دارو مصرف می‌کند.
  • پس از اثبات کراهت:
    •  دادگاه، زن و شوهر را به داوران ارجاع می‌دهد. اگر نظر داوران هم عدم سازش بین زن و شوهر باشد، گواهی عدم امکان سازش صادر می‌شود.

اگر شخصی‌ چهار سال تمام غایب باشد به نحوی که اثری از او نباشد

  • درخواست: زن درخواست طلاق را به دادگاه ارائه می‌کند.
  • انتشار آگهی: دادگاه از طرف زن در یکی از جراید محل و یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار تهران سه بار و به فاصله یک ماه، آگهی می‌دهد. 
  • پرس و جو: دادگاه از افرادی که ممکن است از شوهر غایب خبری داشته باشند، دعوت می‌کند که به اطلاع دادگاه برسانند.
  • مدت آگهی: اگر یک سال از تاریخ انتشار اولین آگهی بگذرد و حیات غایب ثابت نشود، دادگاه حکم طلاق را صادر می‌کند.
  • مدت زمان: پس در چنین موردی زن می‌تواند بعد از پنج سال طلاق بگیرد.

وکالت زن در طلاق

  • اگر هنگام عقد یا پس از ازدواج، شوهر به زن وکالت مطلق و بدون قید و شرط برای طلاق داده باشد:
    • مراجعه: زن می‌‌تواند به دادگاه مراجعه و برای صدور گواهی عدم امکان سازش درخواست کند.
    • ارائه دلایل: داشتن وکالت به این معنی نیست که زن بدون هیچ دلیلی می‌‌‌تواند طلاق بگیرد. زن کماکان باید دلایل خود را برای طلاق به دادگاه ارائه دهد، همان‌طور که مرد هم باید از طریق دادگاه برای طلاق اقدام کند.

نکات مشترک در تمام انواع طلاق

- قبل از اجرای صیغه طلاق، مراجعه به دادگاه و اخذ گواهی عدم امکان سازش ضروری است.

- در همه انواع طلاق‌ها اجرای صیغه طلاق مشروط  به پرداخت حقوق مالی زن (مهریه، نفقه، جهزیه) است. ناتوانی در پرداخت حقوق مالی زن از جانب شوهر مانع از ثبت طلاق نیست. به‌طور مثال اگر مرد نتواند مهریه زن را بپردازد، زن متقاضی طلاق می‌تواند برای اجرای طلاق و ثبت آن تقاضا کند، بدون این‌که از مهریه خود بگذرد. در این صورت مهریه به عنوان دِین بر عهده شوهر باقی می‌ماند و زن حق دارد هر وقت خواست آن را مطالبه کند.